تورکمان… سەرەتای بەرپرسیارێتی دوای سەدەیەک لە مەزڵوومیەت

0

لایک

لەوانەیە دوو کەس لەسەر ژمارەی تەواوی تورکمان لە عێراقدا کۆک نەبن، بەڵام هیچ کەسێکیش لەسەر ڕاستی ئەم بوونە کە ڕەگ و ڕیشەی لە مێژووی عێراقدا داکوتاوە، جیاواز نییە. ئەم بوونە کە بۆ سەدەهایەکی درێژ و سەردەمانی دوور دەگەڕێتەوە، بە شێوەی کۆچی یەک لە دوای یەکی تورکمان لە ئاسیای ناوەڕاستەوە (کە نیشتمانی سەرەکی تورکەکانە) بەرەو عێراق دەستی پێکرد.

لەوانەیە گرنگترین و گەورەترین کۆچی ئەوان لە سەردەمی خەلیفەی عەباسی “موعتەسەم بیللا”دا بووبێت، کە تورک بۆ پاراستنی دەوڵەتەکەی هێنا. ئەوان پیاوی جەنگی بەهێز بوون، وەک چۆن “جاحیز” وەسفی کردوون و دەڵێت: “لە جەنگدا بوون بە وەک یۆنانییەکان لە حیکمەتدا، چینییەکان لە پیشەسازیدا و ساسانییەکان لە دەسەڵات و سەرکردایەتیدا”. بەڵام لە ماوەیەکی کورتدا، تورکەکان لە پیاوی جەنگەوە بوون بە پیاوی کارگێڕی و سیاسەت و دزەیان کردە ناو هەموو جومگەکانی خەلافەت، تا کار گەیشتە ئەوەی خەلیفە لە زۆر بۆنەدا بە فەرمانی تورکەکان -کە ببوونە فەرمانڕەوای ڕاستەقینەی عێراق لە زۆر قۆناغدا- دادەنرا یان لادەدرا.

بوونی سیاسی تورکەکان لە عێراق بەم شێوەیە لە قۆناغە جیاوازەکاندا بەردەوام بوو تا ئاگربەستی مۆدرۆس و کۆتایی هاتنی دەسەڵاتی عوسمانی لە عێراق لە ساڵی ١٩١٨دا. لەگەڵ داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئینگلیزەکان و پێکهێنانی عێراقی نوێ، دەوری سیاسی تورکمان بەرەو کەمبوونەوە و نەمان چوو، ئەوەش لە لایەکەوە بەهۆی دوورکەوتنەوەی خودی تورکمان لە سیاسەت و لە لایەکی ترەوە بەهۆی پەراوێزخستنی ئەنقەست لەلایەن ئینگلیزەکان و دەسەڵاتدارانی نوێی عێراقەوە. تا گەیشتە ئەوەی تەنها “عەرەب و کورد بە شەریکی ئەم نیشتمانە” هەژمار بکرێن و باسی تورکمان و پێکهاتەکانی تر نەکرێت، وەک ئەوەی لە دەستووری کاتی عێراق لە ساڵی ١٩٥٨، ماددەی سێیەمدا هاتووە.

بەهۆی ئەو وەرچەرخانە سیاسییە و کرانەوە دیموکراسییەی کە سەرەتاکانی لە هەرێمی کوردستان لەگەڵ پێکهێنانی حکومەتی هەرێم لە ساڵی ١٩٩٢ و دواتر لە هەموو عێراق دوای ڕووخانی ڕژێمی سەدام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣ دەرکەوت، تورکمان وردە وردە بەڵام بە شەرمنانە تێکەڵی کاری سیاسی بوون. ئەو کۆمەڵگەیەی کە بۆ چەندین دەیە لە سیاسەت دوورکەوتبۆوە و بە ژیان لە پەراوێزی ژیانی سیاسیدا ڕازی بوو، بە سروشتی خۆی فاقیدی پێگەیشتنی سیاسی بوو، کە ئەوەش دەرەنجامی ئەزموون و مەشقکردنە؛ ئەمەش ڕەنگدانەوەی هەبوو لەسەر ئەدای سیاسی سادەی ئەوان لە گۆڕەپانی سیاسی عێراق و هەرێمدا.

لە ساتێکی مێژوویی یەکلاکەرەوە و هەنگاوێکی سیاسی دیار و بێ وێنەدا، کەسایەتییەکی تورکمان پۆستی پارێزگاری کەرکووکی وەرگرت. ئەم ڕووداوە ڕەنگە یەکێک بێت لە گرنگترین وێستگەکان، ئەگەر گرنگترینیان نەبێت لە مێژووی هاوچەرخی تورکمان لە عێراقدا. دوای زیاتر لە سەدەیەک، تورکمانێک دەبێتە پارێزگاری کەرکووک؛ کەرکووکێک کە ڕەمزێکی قووڵی لە ویژدان و مێژووی سیاسی و کولتووری تورکمانەکاندا هەیە. سەرەڕای ئەم ڕەمزییەتە، وەرگرتنی ئەم پۆستە لەلایەن کەسێکەوە کە حزبەکەی هەزاران دەنگی تورکمانی بەدەستهێناوە، ئەم ڕەمزییەتە قووڵتر و کاریگەرتر دەکات.

ئەم ڕووداوە نابێت بە شتێکی نامۆ و دەگمەن دابنرێت. پێکەوەژیانی ئاشتییانە تەنها دەستەواژەی بریقەدار و دروشمی ڕەنگاوڕەنگ نییە، بەڵکو لە جەوهەری خۆیدا تێپەڕاندنی گرێی زۆرینە و کەمینەیە؛ دەستاودەستکردنی ئاشتییانەی دەسەڵاتیش ڕێچکە و جەوهەری دیموکراسییە و بەبێ ئەو پرۆسەی سیاسی دەبێتە کارێکی بێسوود و تەمسیلێکی بێ مانا.

پێویستە تورکمان بەم پۆستە مەست و غەڕە نەبن. چونکە چیرۆکەکە بە گەیشتنی پۆستی پارێزگار بە تورکمان کۆتایی نایەت، بەڵکو لێرەوە تاقیکردنەوە ڕاستەقینەکە دەست پێدەکات. گرنگی لە هەلەکەدا نییە، بەڵکو لە گۆڕینی ئەم هەلەیە بۆ دەستکەوتێکی ڕاستەقینە و مێژوویی. تورکمانەکان کە هەمیشە گلەییان لە دوورخستنەوە و پەراوێزخستن دەکرد و داوای هەلی یەکسان و دادپەروەرییان لە وەرگرتنی پۆستە کارگێڕی، سیاسی و سەروەرییەکاندا دەکرد، ئێستا لەبەردەم یەکەمین تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەدان بۆ سەلماندنی لێهاتوویی، شایستەیی، گرتنەبەری ڕێگەی دادپەروەرانە و وەستان لە یەک دووری لە هەموو پێکهاتەکانی کەرکووک. ئەگەر ئەم ئەزموونە بە سەرکەوتن کۆتایی بێت، ئەوا لە لایەک دەبێتە هۆی بەهێزکردنی یەکڕیزی نیشتمانی لە نێوان هەموو پێکهاتەکاندا و لە لایەکی تریشەوە گیانی جۆش و خرۆش بە بەری جەستەی سیاسی تورکماندا دەکاتەوە.