هەرچەندە ئەو سەرژمێرییەی لە عێراق کراوە پایەکی گرنگە بۆ ئاسایبوونەوەی وڵات، بەڵام ئەو نیگەرانییانەی بۆ دروستبوونی قەیران لە کەرکووک و ناوچە کێشە لەسەرەکان بووەتە ڕۆژەڤی ناوچەکە.
لە ڕۆژانی ٢٠-٢١ـی مانگی تشرینی دووەم، محەمەد شیاع سوودانی، سەرۆکوەزیرانی عێراق سەبارەت بە سەرژمێری گشتی رایگەیاند، “دانیشتوانی عێراق ٤٥ ملیۆنی تێپەراند. ڕێژەی شارنشینان سەدا ٧٠،٣، ڕێژەی گوندشینانیش سەدا ٢٩،٧ بووە”.
سەبارەت بە سەرژمێری، د. مەهدی سەعدون توێژەری ئەکادێمی و چالاکوانی تورکمان وەڵامی پرسیارەکانی تەبا-ی داوە.
دوای ساڵانێکی زۆر سەرژمێری گشتی چاوەروانکراو لە عێراق ئەنجامدرا، کاردانەوەی ئەمە لە داهاتوودا چۆن دەبێت؟
سەرژمێری گشتی لە عێراق، ئامرازێکی گرنگە بۆ چارەسەرکردنی کێشە سیاسی و نەتەوەیی و کارگێڕییەکان کە ساڵانێکە نەتوانراوە چارەسەر بکرێت. دوای ٣٧ ساڵ سەرژمێرییەک کرا کە هەموو عێراقی لە خۆ گرت. لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ لەکاتی جیاجیادا ئامادەکاری بۆ سەرژمێری کراوە، بەڵام بەهۆی ناکۆکی سیاسییەوە بەردەوام ئەو پرۆسەیە دواخراوە. هاوکات ئەو ئامادەکاریانەی لە ساڵی ٢٠١٠ـدا بۆ سەرژمێری کرابوون هەڵوەشێنرانەوە بەهۆی دروستنەکردنی هاوپەیمانییەکی سیاسی سەبارەت بە دانیشتوانی نەتەوەیی و مەزهەبی بەتایبەت پرسی کەرکووک. بە لەبەرچاوگرتنی هۆکاری ئەو دواخستنانە، لەگەڵ ئەو بڕیارەی حکومەتی سوودانی لە قۆناغی نوێدا داوە کەوا زیاد نەکردنی پرسیار سەبارەت بە پرسی سیاسی و نەتەوەیی و ئایینییەکان لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٢٤، بە هەنگاوێک دادەنرێت کە گرووپە سیاسییە جیاوازەکان ڕازی بکات.
لە کەرکووک سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧ وەک بنەما هەژمار دەکرێت، دەتوانن باسی ئەم بابەتە بکەن؟
سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧ ڕەنگدانەوەی قۆناغێکە کە پێکهاتەی دیمۆگرافی کەرکووک تاڕادەیەک سەربەخۆ بوو لە سیاسەت. ئەم ئەنجامە سەرژمێریە لەلایەن تورکمان و عەرەبەکانەوە وەک خاڵێکی ئاماژەی دادپەروەرتر سەیر دەکرێن؛ چونکە بوونی دابەشبوونێکی هاوبەشی دانیشتوان لە نێوان پێکهاتەکانی کورد و تورکمان و عەرەب لە کەرکووکدا قبوڵکراوە. داوا دەکرێت ئەم داتای سەرژمێرییانە وەک ئاماژەیەک وەربگیرێن بەمەبەستی هاوسەنگکردنی ئەو گۆڕانکارییە دیمۆگرافیانەی کە لە کەرکووک ڕوویانداوە بەتایبەتی دوای ساڵی ٢٠٠٣. چونکە کۆچکردنی چڕ و پڕی گرووپە کوردییەکان بۆ کەرکووک لە قۆناغی دوای ٢٠٠٣ و گۆڕانی پێکهاتەی دیمۆگرافی وایکرد ڕێکخستنێک لەسەر بنەمای سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧ بۆ کورد مشتومڕی لێبکەوێتەوە. پارتە سیاسییە کوردییەکان بە داوای بەکارهێنانی داتای نوێتر، ئەمەیان کردووەتە بابەتی گرژیی سیاسی. بەڵام لەگەڵ داواکاری لایەنە سیاسییەکانی تورکمان، بڕیارێکی گرنگ بۆ وەرگرتنی سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧ وەک بنەمایەک لە دانیشتنی ٤٥ـی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق لە ٥ـی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤، لە چوارچێوەی پێشنیارەکانی سەرژمێری گشتی درا. ئەم بڕیارە ئامانجی پێکهێنانی بنەمای ڕێسای دیمۆگرافییە، بەتایبەتی لە کەرکووک و ناوچە کێشەلەسەرەکانی دیکە. جگە لەوەش جەختکردنەوە لەسەر پابەندبوون بە بڕیاری دادگای فیدراڵی (٧٣/فیدراڵی/٢٠١٠) سەبارەت بە سەرژمێری گشتی دانیشتوان بەتایبەتی پەیوەندی بە دۆخی کەرکووک و ماددەی ١٤٠ لە ناوچە کێشە لەسەرەکان هەیە.
لەو چوارچێوەیەدا، پەیمانگای ئاماری فیدراڵی و دامەزراوەی ئاماری حکومەتی هەرێم بە هاوکاری وەزارەتی ناوخۆی فیدراڵی ئەم تۆمارانەی خوارەوە لەگەڵ ئەنجامی سەرژمێری پێشووی عێراق بەراورد دەکەن:
١- تۆمارەکانی وەزارەتی ناوخۆ، سەرژمێری ساڵی ١٩٥٧ و گۆرانکارییەکان.
٢- تۆماری وەزارەتی بازرگانی و وەزارەتی کۆچ و ئاوارە.
بەراوردکردنی ئەنجامی سەرژمێری گشتی لەگەڵ ئەم تۆمارانە لە چوارچێوەی ڕێککەوتنێکی هاوبەشی نێوان وەزارەتی پلاندانانی فیدراڵی و وەزارەتی پلاندانانی حکومەتی هەرێم ئەنجام دەدرێت. تۆمارێکی تایبەت کە ئەنجامی ئەم بەراوردکارییە لەخۆدەگرێت ئامادە دەکرێت و هەردوو وەزارەت کۆپییەکی ئەم تۆمارەیان لا دەبێت.
لە کۆتاییدا بەکارهێنانی داتاکانی ساڵی ١٩٥٧ سەرنج ڕادەکێشێت وەک هەنگاوێک کە دەتوانێت گرژی نێوان گرووپە نەتەوەییەکان زیاد بکات لە هەمان کاتدا زەمینەیەکی مێژوویی دابین بکات. جێبەجێکردنی ئەو بڕیارانەی سەرەوە پێویستی بە کۆدەنگییەکی سیاسی گشتگیر هەیە و گرنگییەکی زۆری هەیە کە پرۆسەکە بە هاوکارییەکی هاوسەنگ لە نێوان لایەنەکاندا بەڕێوەبچێت.
ڕۆژێک پێش سەرژمێری ژمارەیەکی زۆر خەڵک لە ناوچەکانی دیکەوە ڕوویان لە کەرکووک کرد، دەربارەی ئەمە چۆن دەروانن؟
ڕۆژێک پێش سەرژمێری، سەدان خێزانی کورد لە هەولێر (ئەربیل) و سلێمانیەوە گواستراونەتەوە بۆ ناوچە تورکمانییەکانی دیکە، بەتایبەتی کەرکووک، چونکە زۆرینەی ئەو خێزانانەی هێنراونەتە کەرکووک خەڵکی کەرکووک نەبوون، ئەمەش نیگەرانییەکی جددی لێکەوتەوە کە پرۆسەکە بە دادپەروەرانە ئەنجام نەدراوە. ئەم دۆخە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە پێشێلکارییەکان پێش دەستپێکردنی سەرژمێری گشتی ڕوویانداوە و ڕەنگە ئەم هەنگاوانە بەشێک بن لە هەوڵەکانی گۆڕینی ناسنامەی ڕاستەقینە و هەیکەلی دیمۆگرافیای کەرکووک. بۆ تورکمانەکان ئەم دۆخە هەم بە هەڕەشە بۆ سەر میراتی کولتووری خۆیان دادەنرێت و هەم بە هەوڵێک بۆ لاوازکردنی مافە سیاسییەکانیان، کە متمانە بە پرۆسەکە دەهەژێنێت.
سەرژمێری لە کەرکووک و ناوچە کێشەلەسەرەکانی دیکەدا تەنها بە دیاریکردنی داتای دیمۆگرافی سنووردار نییە، بەڵکو توانای ئەوەی هەیە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر هاوسەنگییە سیاسییەکانی عێراق بکات. بە تایبەتی ڕەنگە لەگەڵ ئەم پرۆسەیەدا جارێکی دیکە دۆخی کۆتایی کەرکووک بێتە بەرنامەی کار و هاوسەنگی هێزی سیاسی نێوان نەتەوەکان بگۆڕێت. نیشاندانی ڕێژەی ڕاستی دانیشتوان بۆ تورکمان و عەرەب بۆ پاراستنی بوون و مافەکانیان زۆر گرنگە. بۆ پارتە سیاسییە کوردییەکان، پێدەچێت ڕێژەی دانیشتوان ئامرازێکی گرنگ بێت بۆ ئەوەی ئیدیعاکانیان لەسەر کەرکووک بپارێزن.
ئەنجامەکانی سەرژمێری ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر سیستەمی نوێنەرایەتی پەرلەمان و هاوسەنگی سیاسی و دابەشکردنی سەرچاوە داراییەکان نەک تەنها بۆ کەرکووک بەڵکو لەسەرانسەری عێراق دەبێت.
سەرژمێری چۆن کاریگەری لەسەر هاوسەنگی سیاسی عێراق و بەتایبەتی کەرکووک دەبێت؟
لە کۆتایی ئەم سەرژمێرییە گشتییەدا، دەکرێ چاوەڕوانی ئەوە بکرێت کە هاوسەنگی هێز لە نێوان گرووپە سیاسی و نەتەوەیی و ئایینییەکان لە عێراق دابڕێژرێتەوە. دووبارە دابەشکردنەوەی نوێنەرایەتی لە پەرلەمان و پشکەکانی بودجە بە پشتبەستن بە ڕێژەی دانیشتوان ڕەنگە کاریگەری لەسەر هاوسەنگی گرنگ هەبێت، بەتایبەتی لە ناوچە کێشەلەسەرەکان. دووبارە دیاریکردنەوەی پشک و بەرپرسیارێتی ئابووری حکومەتە ناوخۆییەکان بەپێی دانیشتووان دەتوانێت ڕاستەوخۆ کاریگەری و بەکارهێنانی سەرچاوەکانی حکومەتە ناوخۆییەکان بگۆڕێت. جگە لەوەش ئامارەکان بە پشتبەستن بە داتای ورد و نوێی دانیشتوان دەتوانن متمانەی عێراق لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا زیاد بکەن، ئەمەش دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە داڕشتنی هاوکاری و وەبەرهێنانەکان بۆ وڵات لەسەر بنەمایەکی بەهێزتر. ئەم پرۆسەیە توانای ئەوەی هەیە پێگەی عێراق لە هەردوو سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەدا پێناسە بکاتەوە.
پەیوەندییەکانی نێوان حکومەتی فیدراڵ و حکومەتی هەرێمی کوردستان-عێراق بە پشتبەستن بە ئەنجامی سەرژمێرییەکە چۆن پەرە دەسەنێت؟
لە پەیوەندییەکانی نێوان حکومەتی فیدراڵ و حکومەتی هەرێمی کوردستان-عێراق، کۆمەڵێک فاکتەری ستراتیژی هەیە کە ڕەنگە کاریگەرییان هەبێت لەسەر ئەنجامی سەرژمێرییەکە. یەکەم: دابەشکردنی داهات؛ ڕێکخستنەوەی داهاتی نەوت و پشکی بودجە بە پشتبەستن بە داتای دانیشتوان ڕەنگە پێویستی بە دانوستان و پرۆسەی ئاشتەوایی نوێ لە نێوان حکومەتی فیدراڵ و حکومەتی هەرێمدا هەبێت. ئەمەش ئامانجی دەستەبەرکردنی دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهات لە نێوان لایەنەکاندا و بەکارهێنانی کارامەی سەرچاوەکان دەبێت. بەتایبەتی لە ناوچە کێشەلەسەرەکان، ئەم ڕێکخستنەوەیە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر گەشەسەندنی ناوچەیی عێراق و سەقامگیری ئابووری حکومەتە خۆجێییەکان دەبێت.
دووەم: پێویستە دیالۆگەکان لە ناوچە کێشەلەسەرەکان بەردەوام بێت. ڕوونبوونی ڕێژەی دانیشتوانی کەرکووک و ناوچە کێشەلەسەرەکانی دیکە ڕەنگە پێویستی بە ڕێککەوتنی نوێ هەبێت لەسەر بەڕێوەبردنی زەوی و دەسەڵاتە ئەمنییەکان. ئەمەش دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی نێوان حکومەتی فیدراڵ و حکومەتی هەرێم و دەستەبەرکردنی سەقامگیری نێوان ناوچەکان. لە هەمان کاتدا پێویستە وەک پرۆسەیەک سەیر بکرێت کە متمانەی یەکتری نێوان لایەنەکان بەهێزتر بکات. ئەم دیالۆگانە ئامانجیان پاراستنی پێداویستی و مافی خەڵکی ناوخۆیە لە ناوچە هەستیارەکان وەک کەرکووک.
لە کۆتاییدا، دیالۆگی سیاسی؛ لە کاتێکدا داتاکانی دانیشتووان دەتوانن گرژی لە نێوان لایەنەکاندا دروست بکەن، بەڵام دەتوانێت دەرفەتێک بۆ دانوستان بۆ دۆزینەوەی چارەسەری هەمیشەیی بخاتەڕوو. ئەو داتایانەی کە لە ئەنجامی سەرژمێرییەکەدا ئاشکرا دەبن، ئەو بوارانە دیاری دەکەن کە پێویستیان بە هاوکاری و هاوبەشی زیاتری نێوان لایەنەکان هەیە. بۆیە وەک ستراتیژییەکی درێژخایەن پێویستە هەردوو حکومەتی فیدراڵ و حکومەتی هەرێم پڕۆسەیەک ئەنجام بدەن لەسەر بنەمای شەفافیەت و متمانەپێکردن بۆ دڵنیابوون لە هەڵسەنگاندنی ورد و بێلایەنانەی ئەو داتایانە. ئەم پرۆسەیە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە پاراستن و پتەوکردنی پێکهاتەی فیدراڵی عێراق.
هەواڵ: نورخان کەرخی
