موسڵ یەكێكە لە شارە گرنگەكان كە زۆرینەی شانشینی شارستانییەتە جیاوازەكان لەسەریدا تۆماركراوە، لە ڕووی ناوچەی جوگرافییەوە موسڵ وەكو شوێنێكی ستراتیژی هەژمار دەكرێت، هاوكات ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ساڵانێکی زۆری لەم شارەدا بەسەر بردووە و تا ئەم كاتە شوێنەواری دیارە.
شاری موسڵ كە گرنگییەكی زۆری لە ڕووی كولتووری و ئابوورییەوە هەیە، بە ناوەندی بازرگانی و كولتووری گەورە لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی ناسراوبوو، بەشداربوونی موسڵ لە ژێر دەسەڵاتداری عوسمانی تەنها سەرکەوتنێکی سوپایی نەبوو، بەڵکوو نزیکبوون و تێکەڵبوونی نەتەوە و كۆمەڵگاکان بوو.
دیكۆمێنتاری مێژووی عوسمانییەكان، كە لەلایەن گرووپی میدیایی تەبا ئامادەكراوە تیشك دەخاتە سەر ئەو پەیوەندییانەی نێوان موسڵ و دەوڵەتی عوسمانی و فرە نەتەوەیی و كولتووریی ناوچەكە و کاریگەرییەکانی دەوڵەتی عوسمانی لەسەر ئابووری و كۆمەڵگای موسڵ.
دكتۆر حامد محەمەد تەها سووەیدانی، دەڵێت، “موسڵ لە ساڵی ١٥١٥ لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەكان بوو، بەڵام کۆنترۆڵکردنی ڕاستەقینەی موسڵ لە ساڵی ١٥٣٤ دەستی پێکرد، ئەو كاتەی سوڵتان سولەیمانی قانونی دەستی بەسەر بەغداددا گرت، لەو کاتەوە عوسمانییەکان دەستیان کرد بە جێبەجێکردنی سیستەمی ئیقتاعی سەربازی لە سەرتاسەری شارەکەدا”.
دكتۆر حامد محەمەد وتی، “سیستمی حوکمڕانی و ئیدارەدان لە سەردەمی عوسمانیدا سیستمی ئیقتاعی سەربازی بووە، كە پێکهاتووە لە سەرکردە و تیمار و تایبەت، دەوڵەتی عوسمانی بەم شێوەیە حوکمڕانی موسڵی دەکرد”.
لەبارەی موسڵ لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانی، حامد محەمەد سووەیدانی ئەوەشی خستەڕوو، “خەڵکی موسڵ و عەرەبەکان بە گشتی کاروباری خۆیان تەسلیمی دەوڵەتی عوسمانی کرد و بەشدارییان لە دەوڵەتی عوسمانی كرد و لێیان ڕازی بوون ،ڕازیبوون بەوەی کە دەوڵەتێکی ئیسلامییە و بەناوی ئیسلامەوە حوکم دەکات، لە نیازی پاكی عەرەبەكان بۆ دروستکردنی پرد لەگەڵ عوسمانییەکان، مێژوونووسان و نووسەران و ڕۆشنبیران دەستەواژەی کۆنترۆڵی عوسمانییان بەكارهێنا”.
لەلایەكی دیكەوە دكتۆر عیماد عەبدولعەزیز یوسف، پسپۆری مێژووی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، دەڵێت، “کۆنترۆڵکردنی موسڵ لە سەدەی ١٦ دەستی پێکرد و لە سەدەی ١٨ کۆتایی هات، بەجۆرێک لە سەدەی ١٨ دەوڵەتی عوسمانی کۆنتڕۆڵی تەواوی شاری موسڵ كرد، بەڵام بەسەر ویلایەت و قەزا و سەنجاقدا دابەش نەبوو، دابەشبوونەکە دواکەوت تا هاتنی سولەیمانی قانونی لە ساڵی ١٥٣٤”.
دكتۆر عیماد عەبدولعەزیز دەشڵێت، ” کاتێک دەڵێین ویلایەتی موسڵ ویلایەتێكی گەورەیە نەک وەكو موسڵی ئێستا، سەردەمانێك ناوچەی شارەزوور واتە سلێمانی بەشێک بوو لە ویلایەتی موسڵ”.
هاوكات، پسپۆری مێژووی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی وتیشی، “هەندێكجار دەوڵەتی عوسمانی یاسایەکی دەردەکرد کە سلێمانی بەشێک بێت لە ویلایەتی بەغداد و سلێمانی بووە ویلایەتی تایبەتی خۆی بۆ ماوەیەكی كورت، بەڵام سێ ویلایەتی سەرەکی بریتین لە ویلایەتی بەغداد و بەسرە و موسڵ، تەنانەت موسڵیش ماوەیەک سەر بە ویلایەتی بەغداد بوو بەڵام بۆ ماوەیەکی کورت، دیاربەکر و بەشێک لە ناوچەی سووریا سەر بە ویلایەتی موسڵ بوون، واتە ویلایەتی موسڵ ویلایەتێكی زۆر گەورە بوو، هەولێر(ئەربیل)، دهۆك و تەنانەت کەرکووکیش بەشێک بوون لە ویلایەتی موسڵ”.
لە درێژەی قسەكانیشیدا دكتۆر عیماد عەبدولعەزیز وتی، “لە ١٨ـی تشرینی یەكەم هێزەکانی بەریتانیا گەیشتنە ناوچەی الفەتح لە نزیک شەرقات، ئاگربەستی مودرۆس بۆ وەستاندنی ئاگر ڕاگەیەندرا و یاسای نێودەوڵەتی دەڵێت، ئەگەر ئاگربەست و پەیماننامەیەکی نێودەوڵەتی هەبێت، هەر سوپایەک لەو ناوچەیە دەمێنێتەوە کە پێی گەیشتووە، واتە ئینگلیزەکان نەچوونەتە ناو موسڵ و ئەگەر بگەڕێینەوە سەر ڕێککەوتنەکە، دەبێت موسڵ لەگەڵ سوپای تورکی عوسمانیدا بمێنێتەوە بەڵام سوپای بەریتانیا بەرەو پێش چوو دوای ئەوەی ڕێککەوتنەکه کرا، نزیکەی ٢٠ ڕۆژ دواتر و سەرچاوه هەیه دەڵێت دوای ١٦ ڕۆژ و سەرچاوەیەکیش هەیه دەڵێت دوای ٢٦ ڕۆژ، ئینگلیزەکان گەیشتنە موسڵ و عوسمانییەكان كشانەوە و خەڵکی موسڵ و خێزانەکان دابەشبوون، تا ئێستا کەسانێک هەن کە لە سەردەمی عوسمانیدا نەژیاون بەڵام بەهۆی ئەوەی ئەو چیرۆكانە لە باوباپیرانیان بیستوویانە کە لە سەردەمی عوسمانیدا ژیاون ڕۆمانیان نووسیوە کاتێک دەیخوێنیتەوە هەست بە نۆستالژیایەکی بەهێز بۆ سەردەمی دەوڵەتی عوسمانی دەکەیت”.
دكتۆر عیماد عەبدولعەزیز ئاماژەی بەوەش دا، “تەلعفەر وەكو شار سەدا سەد تورکمانییە، ئێمە ناوچەیەکی ڕەشیدییەمان هەیە لە موسڵ کە نزیکەی لەسەدا هەشتا تورکمانە، لە سەردەمی شاهانە و سەردەمی یەکەم و دووەمی کۆماریدا یاخی نەبوون لە دەسەڵات، ئاشتیانە بوون لەگەڵ هەر حکومەتێک پەیوەندی باشیان هەبوو، ناڕەزا نەبوو، بەڵام داواکارییان دەبوو ئەگەر جێبەجێش نەکرابا نەدەگەیشتنە قۆناغی ململانی”.
دكتۆر هیشام سوادی پسپۆری مێژووی دەوڵەتی عوسمانی، دەڵێت، “لەگەڵ هاتنی سوڵتان سەلیمی یەکەم ساڵی ١٥١٢، دەوڵەتی عوسمانی دەستی کرد بە پەیڕەوکردنی ستراتیژێکی نوێی فراوانبوون، بە گواستنەوەی دەسەڵاتی سەربازی خۆی لە ئەورووپای ڕۆژئاواوە بۆ باشووری ڕۆژهەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی، ئەمەش بووە هۆی دەوڵەتی عوسمانی ناچار بێت ململانێ لەگەڵ هێزی ئەو كاتە بكات، دەسەڵاتی ناوخۆیی لە باشووری تورکیا سەرەتا، پاشان دەوڵەتی فارس و دەوڵەتی سەفەوی و مەملووکەكان لە لێڤانت، سوڵتان سەلیمی یەکەم لە ڕێگەی ڕاوێژکارەکانییەوە كە شەرەفخانی بەدلیسییە، كە ڕاوێژی لەگەڵ کرد لەسەر پێویستی فراوانبوونی عوسمانی یان کۆنترۆڵ كردنی عوسمانییەكان لەسەر ناوچە عەرەبییەكاندا”.
دكتۆر هیشام سوادی ئەوەشی خستەڕوو، “دەوڵەتی عوسمانی بڕیاریدا ئەم بەشەی دەوڵەتە عەرەبییەکان یان شارە عەرەبییەکان بخاتە ناو دەوڵەتی عوسمانی، لەناویان ویلایەتی موسڵ بوو و ئەمەش دوای سەرکەوتنی عوسمانییەكان لە شەڕی چاڵدیران لە ئابی ١٥١٤، کۆنتڕۆڵکردنی موسڵ و نەهێشتنی مەملوکەکان لە دوای شەڕی مورج دابق، بەڵام زۆربەی سەرچاوەكان باس لەوە دەکەن کە کۆنترۆڵی ڕاستەقینەی دەوڵەتی عوسمانی بەسەر موسڵدا دوای هەڵمەتی سوڵتان مورادی سێیەم لە ساڵی ١٥٣٣ دێت”.
دكتۆر هیشام سوادی باسی ڕۆلی دەوڵەتی عوسمانی لە بەهێزبوونی بازرگانی دەكات ووتی، “عوسمانییەکان ڕۆڵێکی گرنگیان هەبوو لە پەرەپێدانی بازرگانی، زۆر هۆکار هەن کە بوونەتە هۆی چالاکی بازرگانی لە شاری موسڵ، ڕەنگە شوێنی جوگرافی كە ئەمەش هۆکارێکی گرنگ بوو، موسڵی کردە گەورەترین وێستگەی بازرگانی، موسڵ زەوییەکی کشتوکاڵی بەپیتی هەبوو، تەنانەت مێژوونووسان بە حەوشەی پشتەوەی عوسمانییەکان دادەنێن، بە سەبەتەی خۆراک بۆ ئەستەنبوڵی پایتەخت ناودەبەن”.
“تورکمانەکان بەشێکی گرنگی کۆمەڵگا پێکدەهێنن”، هاشم سوادی بەم شێوەیە درێژەی بە قسەکانیدا دا ووتی:
“تورکمان چینێکی گرنگ بوو لە کۆمەڵگادا بەتایبەت ئەو ناوچانەی شارەکانی تورکمان تێیدا هەڵکەوتبوون، بەپیتییەکی زۆر و زەوییە کشتوکاڵییە گەورەکانیان بەهرەمەند بووە، ئیتر باسی ئاڕاستەکردنی تورکمان لە شاری موسڵ نەکەین، زۆر گرنگی بە پرسی زانست دەدا، بۆیە زۆر تەكیە و گۆشەی سۆفیگەری بۆ لەبەركردنی قورئان هەبوو، هەروەها زانستوانانیش لە گوندەکانی تورکمان ئامادە بوون، ئێستا ئەگەر گەشتێکی کورت بە دەورووبەری شاری موسڵ لە ناوچە تورکمانییەکان بکەین بۆمان دەردەکەوێت لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا یەکەم قوتابخانەی سەرەتایی فەرمی لە ناوچە تورکمانییەکان کرایەوە، وەک چۆن لە قوتابخانەی ڕەشیدیە ڕوویدا، ژمارەیەکی زۆر لە خوێندکارانی چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگەی موسڵی لەخۆگرتبوو، بۆیە بوونی تورکمانەکان لە موسڵ لەپڕدا نەبوو”.
“لە ناوچەگەلێک نیشتەجێ بوون کە لە ڕووی ئابوورییەوە دەوڵەمەند و بەپیت بوون، چونکە لە ڕێگاکانی گواستنەوەدا بوون، هەر ئەمەش وایکرد زۆرێک لە ئامرازە ئابورییە گرنگەکانی ناو شارەکە بکەوێتە دەستی تورکمانەکانەوە، پێویستە بەناو ئەو بەڵگەنامانەدا بگەڕێین بۆ ئەو ڕۆڵە گرنگەی کە تورکمانەکان لە شاری موسڵ بینیویانە، جا چ لەسەر ئاستی ئابووری بێت یان لەسەر ئاستی کولتووریش بە هەمان شێوه، مامۆستایەكی زۆر خولی پەروەردەیان لە ئەستەنبوڵ تەواو کردووە. پاشان گەڕانەوە و دەستیان کرد بە پراکتیزەکردنی پیشەکەیان لە شار و گوندەکانی تورکمان و زۆرێک لە قوتابخانەکانی موسڵ”.
شوێنەوارناس ئەحمەد قاسم جومعە لە لێدوانێكدا بە ئاژانسی تەبا دەڵێت، “سەردەمی عوسمانی ڕۆڵێکی گەورەی هەیە لە شارستانیەتی شاری موسڵ، بەتایبەت باڵەخانەکان کە هەندێکیان باڵەخانەی ئایینین وەک مزگەوتەکان، هەندێکیان باڵەخانەی نیشتەجێبوونن وەک کۆشک بۆ نموونە، هەندێکیان باڵەخانەی خزمەتگوزارین وەک حەمام و بازاڕ و هەندێکیشیان بینای بەرگرین، قەرە سەرای لە سەردەمی عوسمانیدا دروست نەکراوە، بەڵکو لە سەدەی چوارەمی کۆچیدا دروستکراوە”.
شوێنەوارناس ئەحمەد قاسم دەشڵێت، “عوسمانییەکان وەک بینایەکی نیشتەجێبوون دروستیان کرد، بەڵام بەهۆی ترسی ڕووخانی لە سەردەمی عوسمانییەکاندا نۆژەن کرایەوە، ناوی قەرە سەرایە کە بە واتای کۆشکی ڕەش دێت، دوایین نۆژەنکردنەوە لە ساڵی ٦٣٠ بوو، دوا وەزیری دەوڵەتی ئەتەبەگی لە کۆتایی دەسەڵاتەکەیدا بەدر ئەلدین لولو بوو، بەڵام ناوی بە قەرە سەرای دانرا، چونکە شوانەکان بۆ لەوەڕاندنی مەڕەکانیان لەم ناوچە سەوزەدا دەسوڕانەوە، بۆ خۆشۆردن بەکاریان دەهێنا و بەهۆی دوکەڵەکەیەوە کۆشکەکە ڕەش بوو و ناویان لێنا کۆشکی ڕەش”.
ئەو شوێنەوارناسە پێی وایە، “لە ڕوانگەی ئایینی و ئایدیۆلۆژییەوە، وای دەبینم ئیسلام لە ڕۆژهەڵاتی جیهانی ئیسلامی، لە لایەن ئومەوییەکانەوە بڵاو بووەوە و لە مەغریبی جیهانی ئیسلامیدا لەلایەن عوسمانییەکانەوە”.
لەبارەی دامەزراندنی بارودخانە دەڵێـت، “بارودخانە وشەیەکی تورکییە كە بە واتای کۆگای چەک و باروت دێت، واتە کۆگای باروتی تۆپ کە بۆ تەقاندنی تۆپ بەکاردەهێنرێت، کە لەلایەن حاکم محمد ئینجە بەیرەكتەرەوە لە کۆتایی سەردەمی عوسمانییەکان دروست كراوە.
ئامادەكردن: عەبدوڵلا میران نەسرەت
