کەناڵی جەزیرە لێیکۆڵییەوە: مێژووی تورکمانی عێراق دەگەرێتەوە بۆ کەی؟
  • TEBA KURDİ
  • عێراق
  • کەناڵی جەزیرە لێیکۆڵییەوە: مێژووی تورکمانی عێراق دەگەرێتەوە بۆ کەی؟

کەناڵی جەزیرە لێیکۆڵییەوە: مێژووی تورکمانی عێراق دەگەرێتەوە بۆ کەی؟

كانونی دووه‌م 31, 2023 20:45
کەناڵی جەزیرە لێیکۆڵییەوە: مێژووی تورکمانی عێراق دەگەرێتەوە بۆ کەی؟
0

لایک

بەپێی راپۆرتێکی تایبەتی کەناڵی جەزیرەی عەرەبی کە لەبارەی تورکمانی عێراق ئەنجامی داوە، باسی مێژووی تورکمانی عێراق دەکات و ئاماژە بەوە دەکات، سەرەتای بنچینەی تورکمان دەگەرێتەوە بۆ ساڵی ٥٤ی هیجری. ناوی  تورکمان بەو کەسانە دەوترێت کە رەچەڵەکیان دەگەرێتەوە بۆ نەتەوەی تورک، لەو سۆنگەیەوە لەسەردەمی سەلجوقیەکاندا ئەو کەسانە بە تورکمان ناوبران. 

 

 

 

تورکمان لە ناوچەکانی باکوور و ناوەراستی عێراق بوونیان هەیە، لە پارێزگاکانی نەینەوا، هەولێر(ئەربیل)، کەرکوک، دیالە، سەڵاحەدین و لەگەڵ هەندێک ناوچەی بەغداد نیشتەجێن.

 

تورکمان لە عێراق بە سێیەمین پێکهاتەی نەتەوەیی دادەنرێت لەدوای عەرەب و کورد، بەپێی هەندێک سەرچاوەکان ژمارەیان زیاتر لە دوو ملیۆن و ٥٠٠ هەزار کەسە.

 

هاوکات کەلتوورێکی تایبەت بەخۆیان هەیە کە بەرێژەیەکی زۆر کاریگەرە بە کەلتووری تورکیا و بەهەمان شێوە داب و نەریتیان نزیکە لەو وڵاتە. شایەنی باسە لە رووی رۆشەنبیری و زمانەوانیشەوە لەگەڵ تورکیا هاوبەشە. 

 

تاوەکو ئێستا تورکمان پارێزگارییان لە زمانەکەیان کردووە کە بە “تورکمانی” ناسراوە و زۆربەی تورکمان قسەی پێدەکەن. شێوەزاری تورکمانی نزیکە لە شێوەزاری ناوچەکانی دیار بەکر و ئورفە، زۆربەی تورکمان زمانی عەرەبی بەباشی دەزانن لەگەڵ زمانی کوردی .

رەچەڵەکی تورکمان

رەچەڵەکی تورکمان دەگەرێتەوە سەر باپیرە گەورەیان “ئۆغوز” کە لە ناوەراستی رۆژهەڵاتی ئاسیا و لە چەندین خێڵی جیاواز پێکهاتوون وەک (ئاق قۆینڵو، قەرە قۆینڵو، قایلار، سلجوق).

 

لەمیانی راپۆرتەکەدا مێژوو نووسێکی تورکمان باس لەوە دەکات کە مێژووی نیشتەجێ بوونیان لە عێراق، دەگەرێتەوە بۆ ١٤٠٠ ساڵ بەر لە ئێستا، بە دیاری کراوی لە ساڵی ٥٤ی هیجری کاتێک لەگەڵ سەربازانی ئیسلامی بەشداری لە جەنگەکان دەکەن لەم ناوچەیە.

 

راپۆرتەکەی کەناڵی جەزیرە ئاماژەی بەوەش کردووە کە هاتنی تورکمان بۆ عێراق بەردەوام بووە بۆ ماوەیەکی زۆر لەسەر یەکتری، بە پێی ئەوەی دەوڵەتی سەلجوقی بریتی بوون لە رەچەڵەکی تورکمانی، دەوڵەتەکەیان فراوان بوونی بەخۆوە بینی تا وای لێهات ئێران و ئازەربایجان و عێراق و ئەنادۆڵ و سووریا بووە بەشێک لەو دەوڵەتەکە.

 

لە راپۆرتەکەدا ئاماژە بەوەش کراوە کە تورکمان کۆچبەرن لەو وڵاتە، بەڵام پەرەیان بە شارستانیەتەکەیان داوە  و لە ماوەیەکی کەم توانیویانە چەندین دەوڵەت لەعێراق دابمەزرێنن، لەوانە دەوڵەتی سەلجوقی و زەنگی و ئەتابەگ و غەزنەوی.

 

لە بەشێکی دیکەی راپۆرتەکەدا، تورکمانی عێراق ئاماژە بەوەدەکەن سەرەتای بوونیان لە عێراق پەیوەندیدار نییە بە دەسەڵاتگرتنی عوسمانیەکان لە عێراق، چونکە بەپێی وتەی ئەوان، هاتنی تورکمان بۆ عێراق دەگەڕێتە بۆ پێش سەردەمی عوسمانیەکان، هەروەها ئاماژە بەوە دەکەن لەماوەی دەسەڵاتی عوسمانیەکان کۆچکردنی تورکمان بۆ عێراق زۆر زیادی کرد و بەردەوام بوون لە کۆچکردن بۆ عێراق. 

 

لە راپۆرتەکەی کەناڵی جەزیرەدا چاوپێکەوتن لەگەڵ سەرنووسەرێکی رۆژنامەیەکی دیاری نێو تورکمان دەکرێت و ئاماژە بەوە دەکات کە سەرەتایی هاتنی تورکمان بۆ عێراق دەگەڕێتەوە سەردەمی سۆمەریەکان واتە ٧ هەزار ساڵ پێش ئێستا، هەروەها ئەو دەڵێت کە زۆربەی توێژینەوەکان ئاماژە بەوەدەدەن کە پەیوەندیەکی پتەو هەیە لە نێوان زمانی سۆمەری و ئۆرال ئاڵتای تورکی.

 

شایەنی باسە هۆزە دیارەکانی تورکمانی عێراق بریتین لە بەیات و وەنداوی و دەکەزی و بەیرەقدار.

 

بڵاوبوونەوی تورکمان

راپۆرتەکەی کەناڵی جەزیرە ئەوەش دەخاتە بەرچاو کە تورکمان لە زۆربەی شارو شارۆچکەکانی عێراق بڵاوەبوون بە تایبەتی لە باکووری وڵاتەکە بە چڕی و لە کەرکوک بوونیان هەیە لەگەڵ تازەخورماتوو، داقوق، دوزخورماتوو. 

 

جگە لەم شوێنانە لە شارەکانی دیکەی عێراقیش بوونیان هەیە وەکو هەولێر(ئەربیل)، موسڵ، تەلەعفەر، خانەقین، جەلەولا، مەندەلی، کفری، ئامرل، رەشیدیە و گوندەکانی ترکلان و یەحیاوە لەیلان لەگەڵ نزیکەی ٣٠ گوندی دیکەی تورکمانی عێراق تیادا دەژین، هەروەها لە بەغداد و کوت هۆزی قەراغولی تورکمان هەن و لەچەندین قەزای پارێزگای سەڵاحەدین-یش بوونیان هەیە.

کەلتوور و داب و نەریتی تورکمان

بەپێی راپۆرتەکە، دیارترین  کەلتووری تورکمان کە جیای دەکاتەوە لە کەلتوورەکانی دیکە، جۆرێکی شعرە کە پێی دەوترێت “خۆریات”، ئەو جۆرە یەکێکە لە جۆرەکانی شعر و گۆرانی، تایبەتە بە تورکمانی عێراق و گرنگیەکی زۆر بە خۆریات دەدرێت.

 

هاوکات لە راپۆرتەکەدا باس لەوە دەکرێت کە تورکمان داب و نەریتی تایبەت بەخۆیان هەیە کە جیایان دەکاتەوە لە نەتەوەکانی دیکە، بۆ نموونە: ئاهەنگی بووک گواستنەوە و مەراسیمە ئاینیەکان و ئەو  مەراسیمانەی کە لە مانگی رەمەزان پەیرەو دەکرێت، تایبەتن بە نەتەوەی تورکمان.

 

شایەنی باسە ئاماژە بەوەشکراوە کە پێشوازی لە مانگی رەمەزان لەلای تورکمان شێوازێکی تایبەت بە خۆی هەیە. تورکمان نەریتێکی کۆنیان هەیە کە لە مانگی رەمەزاندا لە دوای رۆژوو شکاندن، هاوڵاتیانی تورکمان لە چایخانەکان کۆدەبنەوە و یاری “سینی سینیانێ” دەکەن کە یاریەکە تایبەتە بە کەلتوری تورکمانی.

 

لە راپۆرتەکەی کەناڵی جەزیرەدا هاتووە، نزیکەی ٩٠ شوێنەواری عێراق دەگەڕێتەوە بۆ ئەو دەوڵەتە تورکمانیانەی کە عێراقیان بنیاد نا، هەروەها زۆربەی شێوازی ئەندازیاریی مزگەتەکان و شوێنە مێژوییەکان بۆ ئەندازیاریی تایبەت بە سەلجوقییەکان دەگەرێتەوە. 

 

سەرچاوە: کەناڵی جەزیرەی عەرەبی